شيخ عارف كامل ما ، جناب شاه آبادى - روحى فداه - مىفرمودند : شخص ذاكر بايد در ذكر مثل كسى باشد كه به طفل كوچك كه زبان باز نكرده مىخواهد تعليم كلمه را كند : تكرار مىكند تا اين‌كه او به زبان مىآيد و كلمه را ادا مىكند . پس از آن‌كه او اداى كلمه را كرد ، معلم از طفل تبعيت مىكند ؛ و خستگى آن تكرار بر طرف مىشود و گويى از طفل به او مددى مىرسد . همين‌طور كسى كه ذكر مىگويد بايد به قلب خود ، كه زبان ذكر باز نكرده ، تعليم ذكر كند . و نكتهء تكرار اذكار آن است كه زبان قلب گشوده شود . و علامت گشوده شدن زبان قلب آن است كه زبان از قلب تبعيت كند و زحمت و تعب تكرار مرتفع شود . اوّل زبانْ ذاكر بود و قلب به تعليم و مدد آن ذاكر شد ، و پس از گشوده شدن زبان قلب ، زبان از آن تبعيّت كرده به مدد آن يا مدد غيبى متذكر مىشود . و ببايد دانست كه اعمال ظاهريهء صوريه لايق مقام غيب و حشر در ملكوت نشوند ، مگر آن‌كه از باطن روحانيت و لبابِ قلب به آن مددى رسد و او را حيات ملكوتى بخشد . و آن نفخهء روحى ، كه خلوص نيت و نيت خالصْ صورت اوست ، به منزلهء روح و باطن است كه به تبع آن جسد نيز محشور در ملكوت شود و لايق قبول درگاه گردد . و لهذا در روايات شريفه وارد است كه قبولى اعمال به قدر اقبال قلب است « 1 » . با همه وصف ، ذكر لسانى نيز محبوب و مطلوب است و انسان را بالاخره به حقيقت مىرساند ؛ لهذا در اخبار و آثار از ذكر لسانى مدح عظيم شده ، و كمتر بابى مثل باب « ذكر » كثير الحديث است « 2 » . و در آيات شريفهء كتاب كريم نيز بسيار از آن مدح شده « 3 » ؛ گرچه غالب آنها منزَّل بر ذكر قلبى يا ذكر با روح است ؛ ولى تذكر حق در هر مرتبه محبوب است . و ما در اين مقام ختم كلام مىكنيم به ذكر چند حديث شريف براى تيمن و تبرك .

--> ( 1 ) - ر . ك : بحار الأنوار ، ج 81 ، ص 226 - 267 ، باب 16 ، احاديث 18 ، 21 ، 26 ، 31 ، 48 و 66 ؛ آداب الصلاة ، امام خمينى قدس سره ، ص 48 ؛ سرّ الصلاة ، امام خمينى قدس سره ، ص 31 . ( 2 ) - ر . ك : وسائل الشيعة ، ج 7 ، ص 149 ، « كتاب الصلاة » ، « أبواب الذكر » ؛ بحار الأنوار ، ج 83 ، ص 240 ، « باب‌الأدعية و الأذكار عند الصباح و المساء » ، و ج 90 ، ص 150 ، « أبواب الأذكار وفضلها » . ( 3 ) - الرعد ( 13 ) : 28 ؛ العنكبوت ( 29 ) : 45 ؛ الحديد ( 57 ) : 16 ؛ الأحزاب ( 33 ) : 41 و . . . .